Prokrastynacja towarzyszy nam częściej, niż chcielibyśmy przyznać – odwlekanie wykonania ważnych zadań na „później” przytrafia się praktycznie każdemu. O ile niewielkie opóźnienia można czasem zignorować, o tyle ciągła prokrastynacja potrafi skutecznie utrudniać życie, obniża poczucie własnej wartości, a także przeszkadza w realizowaniu planów i marzeń. Zjawisko to nie wynika jednak wyłącznie z lenistwa. W tym artykule znajdziesz analizę dziesięciu najczęstszych przyczyn prokrastynacji oraz ogólne wskazówki, które pomogą Ci ruszyć z miejsca. Jeżeli szukasz głębszych rozwiązań – zajrzyj do polecanej na końcu książki, która pomoże Ci pokonać ten nawyk raz na zawsze.
Dlaczego odkładamy rzeczy na później?
Wbrew pozorom prokrastynacja rzadko jest objawem zwykłego lenistwa. To raczej wynik złożonych mechanizmów psychologicznych, trudności emocjonalnych i schematów działania, które rządzą naszym postępowaniem. Odkładając zadania na później, często walczymy ze stresem, lękiem, perfekcjonizmem czy brakiem wiary w siebie. Przyczyn prokrastynacji jest wiele, a zrozumienie ich to pierwszy krok do przełamania tego nawyku.
Przyjrzyjmy się 10 najczęstszym powodom, dla których wciąż odkładamy realizację ważnych spraw.
1. Strach przed porażką
Jedną z najpotężniejszych sił inicjujących prokrastynację jest lęk przed niepowodzeniem. Boimy się, że zadanie nas przerośnie, że nie spełnimy oczekiwań – swoich lub innych. W efekcie wolimy odsunąć moment konfrontacji, licząc, że problem sam zniknie lub przynajmniej nie poczujemy przykrego rozczarowania.
Często taki lęk wygląda niepozornie: zaczynamy tłumaczyć sobie, że „nie warto próbować, skoro może się nie udać”. To błędne koło, ponieważ im bardziej odwlekamy, tym presja rośnie i szansa na rzetelne wykonanie maleje.
2. Perfekcjonizm
Perfekcjonizm bywa mylony z ambicją, jednak bardzo często jest paraliżujący. Kiedy uważasz, że wszystko musi być idealne, każde zadanie wydaje się ogromne lub nierealne do wykonania – szczególnie jeśli boisz się oceny lub krytyki. Perfekcjoniści często wstrzymują działania, dopóki nie będą gotowi „w 100%” – co rzadko kiedy następuje.
To powód, dla którego nawet utalentowani czy bardzo pracowici ludzie potrafią nieustannie odkładać swoje projekty (prace magisterskie, książki, prezentacje).
3. Brak jasnych celów lub priorytetów
Prokrastynacja bardzo często wynika z chaosu informacyjnego i braku wyraźnych priorytetów. Jeśli nie do końca wiesz, które zadania są naprawdę ważne, a które mniej istotne, łatwo gubisz się w gąszczu obowiązków i w efekcie nie robisz niczego konkretnego. Brak precyzyjnego zaplanowania skutkuje dezorganizacją, uczuciem przytłoczenia, a stąd już tylko krok do odwlekania.
4. Zadania wydające się zbyt duże lub trudne
Kiedy stajemy przed bardzo złożonym, obszernym lub trudnym projektem (np. napisanie pracy dyplomowej, zmiana pracy, remont mieszkania), nasz umysł lubi się wycofać przed ogromem pracy do wykonania. Zamiast podzielić zadanie na mniejsze fragmenty, odkładamy je niemal w nieskończoność, czując narastające przytłoczenie.
5. Brak motywacji lub poczucia sensu
Odwlekamy szczególnie te czynności, które są dla nas mało atrakcyjne, nudne czy oceniane jako „bezużyteczne”. Jeśli nie widzisz wyraźnego powodu, dla którego miałbyś zająć się danym zadaniem, podświadomie znajdziesz dziesiątki wymówek i rozpraszaczy, by zająć się czymś innym.
6. Przeciążenie obowiązkami i zbyt duża liczba zadań
Współczesny styl życia to niekończąca się lista „to do”. Gdy jesteśmy fizycznie i psychicznie zmęczeni bądź zalewani zadaniami z każdej strony, mózg może się zbunt. Pojawia się stres i paraliż decyzyjny – nie wiemy, od czego zacząć, więc nie zaczynamy wcale.
7. Skłonność do rozpraszania się
Media społecznościowe, telewizja, internet, powiadomienia w telefonie – wszystko to sprawia, że łatwo „uciec” od ważnego zadania pod pozorem chwili relaksu. Rozpraszacze są wszędzie i stanowią olbrzymią przeszkodę dla skupienia się na pracy.
8. Złe nawyki i brak samodyscypliny
Nie bez znaczenia są wypracowane przez lata schematy zachowań. Często odkładamy zadania, ponieważ przyzwyczailiśmy się działać pod presją deadline’u, albo po prostu nigdy nie wyrobiliśmy w sobie samodyscypliny. Brak rutynowych, pomocnych nawyków to prosta droga do odwlekania wszystkiego na ostatnią chwilę.
9. Brak wystarczającej wiedzy lub poczucia kompetencji
Czasem prokrastynujemy, bo nie czujemy się przygotowani lub brakuje nam wiedzy albo umiejętności, by wykonać zadania dobrze i zgodnie z przemyślanym planem. Zamiast szukać pomocy lub nauczyć się nowych rzeczy, odwlekamy, bo perspektywa porażki albo niewiedzy wydaje się przerażająca.
10. Problemy emocjonalne i stres
Prokrastynacja bywa sposobem na pozorne pozbycie się stresu i napięcia, związanego z danym zadaniem.. Stres, lęk, depresja czyany obniżonego nastroju skutecznie blokują nas przed działaniem. Nierzadko odkładanie wynika z nieprzerobionych emocji, np. żalu, złości, niskiego poczucia własnej wartości, poczucia niesprawiedliwości lub presji otoczenia. Trudno być produktywnym, kiedy wewnątrz panuje niepokój lub chaos.
Krótko: jak z tym walczyć? 5 uniwersalnych strategii
Praca nad wyeliminowaniem prokrastynacji wymaga indywidualnego podejścia – bo każda przyczyna może wymagać nieco innych metod. Poniżej 5 uniwersalnych kroków, które sprawdzają się dla większości osób zmagających się z tym problemem:
1. Dziel duże zadania na małe, łatwe do wykonania kroki. Zrób pierwszy, choćby najmniejszy krok – często wyjście z impasu jest największym problemem.
2. Okreśł realistyczne terminy i ustal konkretne cele. Unikaj ogólników w stylu „zrobię to kiedyś” – zapisz, co, kiedy i jak chcesz osiągnąć.
3. Zidentyfikuj swoje rozpraszacze i ogranicz je. Wyłącz powiadomienia, pracuj w cichym miejscu, stosuj technikę Pomodoro lub inny sprawdzony sposób na zarządzanie czasem.
4. Nagradzaj się za postępy. Opracuj pozytywne skojarzenia z działaniem, nawet jeśli wykonasz niewielki fragment zadania.
5. Rozpracuj swoje blokady (np. lęk przed porażką, perfekcjonizm) – jeśli nie wiesz, jak się z nimi uporać, sięgnij po sprawdzone narzędzia rozwojowe, literaturę lub wsparcie specjalisty.